Akceleratory nauki i techniki – czy powstaną w Polsce?

13 September 2012 National Center for Nuclear Research (NCBJ)

Pierwszy rok pracy Narodowe Centrum Badań Jądrowych w Świerku uczciło gościnnym wykładem prof. Sergio Bertolucciego. Dyrektor naukowy CERN-u, największego ośrodka badawczego świata, podkreślał w nim znaczenie wielkich infrastruktur badawczych dla rozwoju nauki i techniki oraz postępu cywilizacyjnego.

W pierwszą rocznicę swego powstania, Narodowe Centrum Badań Jądrowych (NCBJ) w Świerku zorganizowało uroczyste spotkanie na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. Prof. Sergio Bertolucci, światowej sławy fizyk jądrowy, dyrektor naukowy Europejskiej Organizacji Badań Jądrowych (CERN) przyjechał do Warszawy na specjalne zaproszenie NCBJ. Jego wykład był głównym punktem uroczystości rocznicowej. W swoim wystąpieniu omówił ostatnie osiągnięcia badawcze CERN. Poruszył też zagadnienia dotyczące budowy i użytkowania wielkich infrastruktur badawczych oraz ich wpływu na rozwój naukowo-techniczny i gospodarkę krajów, w których powstały.

Polska nie dysponuje obecnie żadną wielką infrastrukturą badawczą. Jedynym dużym urządzeniem badawczym jest reaktor jądrowy MARIA w Świerku, a Krakowie rozpoczęto budowę synchrotronu. Tymczasem w państwach, gdzie takie struktury działają od lat, jednoznacznie widać wpływ tych instalacji na rozwój nauki i techniki, integrację środowiska naukowego, stymulację gospodarki i edukację. Doświadczenia największych ośrodków badawczych – takich jak CERN w Szwajcarii, DESY i GSI w Niemczech, CEA Saclay we Francji, RAL w Wielkiej Brytanii, Frascati we Włoszech, Fermilab w USA czy Dubna w Rosji – wskazują naturalną drogę rozwoju naukowo-technicznego naszego państwa oraz jego największych instytucji naukowych.

W swoim wystąpieniu prof. Bertolucci przybliżył działalność europejskiego ośrodka CERN. Podkreślając udział polskich naukowców w budowie akceleratora LHC i odkryciu bozonu Higgsa, wskazał na konieczność wznoszenia wielkich infrastruktur badawczych w krajach na całym świecie. „Istnieje ścisły związek między badaniami podstawowymi a postępem. Poszczególne kraje są bliskie popełnienia strategicznej pomyłki polegającej na ograniczeniu finansowania takich prac naukowych” – podkreślił prof. Bertolucci – „W globalizującym się świecie, wiedza jest przecież najważniejszą wartością. Wielkie instalacje naukowe szybko okazują się prawdziwymi akceleratorami nauki i nowoczesnych technologii. Przynoszą wymierne korzyści przez całe dziesięciolecia”.

Rzeczywiście, niektóre instalacje badawcze w CERN-ie funkcjonują od ponad półwiecza. Wciąż modernizowane, umożliwiają kolejnym pokoleniom badaczy, w tym z mniejszych instytucji naukowych, przeprowadzanie unikatowych eksperymentów. Konieczność konserwacji i modernizacji tych urządzeń wymusza ciągły postęp technologiczny i pozwala lepiej wykorzystać potencjał współpracujących firm. W centrach szkolą się też najlepsi studenci uniwersytetów i uczelni technicznych, otrzymując unikalną szansę pracy na samym froncie badań i z użyciem najnowszych, często tworzonych na potrzeby badawcze technologii. Nie bez znaczenia jest też fakt, że te wielkie infrastruktury badawcze stanowią centra praktycznej edukacji dla kadr naukowych, inżynierskich i technicznych.

Dopełnieniem wykładu prof. Bertolucciego było wystąpienie prof. Grzegorza Wrochny, dyrektora NCBJ. W swym wystąpieniu wiele czasu poświecił on możliwości budowy wielkiej infrastruktury badawczej w Polsce w obecnych realiach organizacyjnych i prawnych. „Sprawne działanie największych instytucji badawczych w Polsce wymaga stworzenia odpowiednich ram prawnych”, zauważył prof. Wrochna i jako przykład wskazał konieczność wprowadzenia formy „laboratorium narodowego” do polskiego prawa. „Tylko w ten sposób można zapewnić realizację projektów długoterminowych oraz takich, które tworzą elastyczną infrastrukturę badawczą o wielorakim, często interdyscyplinarnym przeznaczeniu i przyciągającą kreatywnych badaczy z kraju i z zagranicy. Byłaby to optymalna droga rozwoju tak dużych instytucji naukowych jak NCBJ zapewniająca ich harmonijną współpracę z uczelniami i mniejszymi jednostkami badawczymi oraz sektorem gospodarczym”, podkreślił.

Narodowe Centrum Badań Jądrowych w Świerku od lat uczestniczy w pracach nad wielkimi infrastrukturami badawczymi na świecie. Tutaj powstają m.in. nowe struktury przyspieszające dla CERN, podzespoły dla europejskiego lasera na swobodnych elektronach XFEL, prowadzone są badania pod kątem potrzeb eksperymentalnego reaktora jądrowego ITER budowanego we Francji. W Polsce największą infrastrukturą badawczą wciąż jest reaktor jądrowy „Maria”, skonstruowany przez polskich fizyków i od lat używany m.in. do produkcji radiofarmaceutyków. Obecnie w reaktorze szkolą się specjaliści, którzy będą odpowiadać za realizację programu energetyki jądrowej w naszym kraju.

Rozwój wielkich infrastruktur badawczych w Polsce został ujęty na Mapie Drogowej Infrastruktury Badawczej, opracowanej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Mapa zawiera 33 projekty z różnych dziedzin nauki, obejmujących większość ośrodków naukowych w kraju. Na liście znajduje się także Narodowe Centrum Badań Jądrowych z projektem budowy lasera na swobodnych elektronach POLFEL. Laser, którego impulsy umożliwiałyby m.in. śledzenie przebiegu reakcji chemicznych, byłby najnowocześniejszym polskim urządzeniem naukowym i integralną częścią powstającej obecnie wielkiej europejskiej infrastruktury badawczej.

http://www.ncbj.gov.pl/node/1833